Tak Stalin wydał wyrok na Polaków


W 1944 roku ZSRR zgotował Polakom drugi Katyń – w Warszawie. Zarówno w sosnowym lasku, jak i na ulicach stolicy ginął ten sam „zbędny element”. Z tą jedynie różnicą, że w Katyniu mordowano własnymi rękami, a w Warszawie niemieckimi – pisze w książce „Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy” rosyjski historyk, Nikołaj Iwanow.

Stalin jest winny zbrodni warszawskiej – to opinia od dawna uważana za oczywistą. Jednak jej udowodnienie nie jest sprawą łatwą. Do tej pory nie udało się odkryć koronnego dowodu – nie ma podpisanego przez przywódcę ZSRR rozkazu dla Armii Czerwonej: „Stać! Niech powstańcy radzą sobie sami!”. Mimo to posadził pan Stalina na ławie oskarżonych i w książce „Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy”* udowadnia jego winę. Poszlak jest wiele.

Nikołaj Iwanow: – Tak. Dowodów dostarczyły mi m.in. dokumenty, jakie odnalazłem w Archiwum Prezydenta Rosji, w tamtejszych ministerstwach: obrony, spraw wewnętrznych i spraw zagranicznych, a także ogromna literatura, która już na ten temat powstała.

– To była także, a może nawet przede wszystkim, znajomość istoty funkcjonowania systemu sowieckiego. Trzeba pamiętać, że latem 1944 roku system totalitarny był u szczytu swej potęgi – Armia Czerwona zwycięsko posuwała się na zachód. Nigdy wcześniej ani później Stalin nie miał tyle władzy i autorytetu.

– Mając tak silną pozycję dyktator wszystkie decyzje podejmował osobiście. Także te dotyczące stanowiska ZSRR wobec Powstania Warszawskiego. W Polsce nie zawsze się o tym pamięta, ale warto podkreślić, że Stalin miał bardzo wszechstronną i szczegółową wiedzę na temat tego, co się działo w stolicy.

Pisze pan nawet, że Stalin był wówczas najprawdopodobniej jedyną osobą tak dobrze poinformowaną o rozwoju wypadków.

– Tak. Wynikało to po części z dość dziwnej sytuacji w szeregach wywiadu brytyjskiego, który w większym stopniu pracował dla Stalina niż dla Churchilla. Dziś wiemy, że człowiek odpowiedzialny za kontakty rządu brytyjskiego z ZSRR był sowieckim agentem. Człowiek, który koordynował działalność wywiadu angielskiego na Hiszpanię i Portugalię w czasie, gdy zginął generał Sikorski, też był agentem Moskwy. Współpracował z Kremlem również człowiek, który czytał dokumenty płynące od rządu i wywiadu polskiego. Stalin miał swojego agenta nawet w kręgu rodziny królewskiej. Możemy być zatem pewni, że mając dostęp do tak wielu źródeł informacji, Stalin nie działał po omacku.

Czy można wskazać konkretne decyzje, które potwierdzałyby tezę, że Armia Czerwona celowo nie udzieliła Warszawie pomocy?

– Ktoś kiedyś powiedział, że na czas powstania odżył pakt Ribbentrop-Mołotow. Nie mamy na to dowodów, nie mamy podpisanych dokumentów, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że tak faktycznie było.

– W czasie tych dwóch miesięcy żołnierze sowieccy otrzymywali rozkazy, które nijak się miały do ofensywy na Warszawę. Gdy w stolicy ginęło ponad trzy tysiące ludzi dziennie, armie I Frontu Białoruskiego uzupełniały zaopatrzenie, prowadziły szkolenia lub pozostawały w aktywnej defensywie.

– Bardzo wymownym dowodem cynicznego działania Kremla był zakaz bojowego wspierania Polaków przez sowieckie samoloty. Nad Warszawę mogli zapuszczać się jedynie piloci, którzy uzyskali indywidualne pozwolenia z Moskwy, i to tylko po to, by dokonywać zwiadów lotniczych, czyli fotografować to, co się dzieje w mieście. Tego rozkazu nie mógł wydać nikt inny – tylko Stalin.

Wspomniał pan, że przywódca ZSRR był doskonale poinformowany o tym, co się dzieje na froncie. Jednak w książce bardzo często przytacza pan raporty płynące na Kreml, które w dużym stopniu zakłamywały rzeczywistość. Donoszono np. że AK to wróg, gotów sprzymierzyć się z Niemcami, by tylko zniszczyć Związek Radziecki. Takie kłamstwa pisano po to, by nie narazić się Stalinowi. Czy taki związek między poglądami Kremla a zawartością płynących do niego raportów to nie odmiana samospełniającego się proroctwa? To znaczy: Stalin stosował represje wobec Polaków, więc raportowano o rzekomych działaniach, które by to usprawiedliwiały, w efekcie tyran utwierdzał się w swoim przekonaniu i podejmował coraz brutalniejsze decyzje.

– Trzeba zaznaczyć, że Stalin nie miał szczególnych uprzedzeń do Polaków. Kiedyś powiedział tak: „Prawdziwy komunista nie ma narodowości”. Stalin niszczył Polaków przed wojną i w czasie wojny nie dlatego, że byli Polakami, ale dlatego, że było to merytorycznie konieczne dla umocowania jego ustroju.

– Tyranowi był po prostu potrzebny namacalny wróg, którego istnienie usprawiedliwiałoby codzienny terror. A II Rzeczpospolita – najsilniejszy i najgłośniej krzyczący na scenie międzynarodowej sąsiad ZSRR – idealnie się do tego nadawała. Zresztą Stalin nieustannie podejrzewał, że prędzej czy później między Związkiem Radzieckim a Polską dojdzie do wojny. O starciu z Hitlerem nie myślał, ponieważ był przekonany, że pokój między totalitaryzmami będzie trwał długie lata.

Poza tym wielu jego współpracowników było Polakami.

– Tak. Głównym prokuratorem sowieckim był przecież Andrzej Wyszyński. I Frontem Białoruskim dowodził marszałek Konstanty Rokossowski, a 2. Armią Pancerną gen. Radziejewski. Zatem nie było genetycznej niechęci Stalina do Polaków – to jest polski mit.

– Co do raportów płynących na Kreml, to nie tylko te dotyczące Polaków zakłamywały rzeczywistość. Cały wywiad NKWD pracował tak, by nie denerwować przywódcy. Funkcjonariusze wiedzieli, że fortuna bywa przewrotna, zwłaszcza w ZSRR – dziś to ja strzelam, ale już jutro mogą strzelać do mnie. Jak uniknąć rozstrzelania? Nie denerwować decydentów. I po to pisano te raporty – by udobruchać tyrana, by potwierdzić jego tezy.

– Jednak nie przydawałbym im decydującego znaczenia. Stalin miał całą armię agentów – w Londynie, w Waszyngtonie, w Warszawie, więc można przyjąć, że dość dobrze orientował się w sytuacji.

A mimo to był zaskoczony, gdy wybuchło powstanie. Wpadł we wściekłość. Zarządził nawet śledztwo w szeregach polskich komunistów, ponieważ ci wcześniej bardzo aktywnie nawoływali Polaków do zorganizowanego wystąpienia przeciwko Niemcom. Kiedy jednak znaleziono winnego, udzielono mu jedynie nagany. Czy to oznacza, że początkowa złość była tylko grą pozorów? Czy może Stalin na początku faktycznie się zdenerwował, ale gdy już zdecydował, jak powstanie wykorzysta, to emocje opadły?

– Nawołując do powstania polscy komuniści najprawdopodobniej nie podejrzewali, że Polacy się do niego przygotowują. Sądzili, że wybuchnie ono później, i że to oni będą stali na jego czele. Równie szczerze zaskoczony był Stalin, choć wywiad sowiecki wiedział, że AK się organizuje.

Skoro wiedział, to dlaczego był zaskoczony?

– Plany akcji „Burza” Stalin znał od dawna, ale uważał, że powstańcy zaczęli za szybko. Zbliżająca się do Warszawy Armia Czerwona potrzebowała kilku dni na przegrupowanie – nie mogła zająć stolicy już 1 czy 2 sierpnia, jak chcieliby Polacy. Byłaby to w stanie uczynić dopiero 5-6 sierpnia.

– W jakimś stopniu Stalin zatem wiedział, ale pamiętajmy, że gdy Niemcy napadły na ZSRR, też był zaskoczony. Wcześniej otrzymał około 80 informacji z różnych źródeł o planowanym ataku, nawet z konkretną datą, a mimo to był zaskoczony. Myślę, że z powstaniem było tak samo. Stalin wiedział, ale uważał, że to jest kompletne szaleństwo. Zareagował więc irytacją – uważał, że jest za wcześnie.

Do zaskoczenia doszła jeszcze złość na to, że nie ustalono z nim terminu.

– Tak. To polski błąd. Choć może nie można było inaczej. Pamiętajmy, że w 1944 roku rząd londyński i ZSRR nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych, nie było bezpośredniej wymiany informacji. O ruchach AK sowieci dowiadywali się od przedstawiciela armii brytyjskiej w Moskwie.

– Co ciekawe, gdy 3 sierpnia Stalin spotkał się w Moskwie z premierem polskiego rządu, Stanisławem Mikołajczykiem, utrzymywał, że żadnego powstania w Warszawie nie ma. Wanda Wasilewska dzień później twierdziła to samo.

Ale to już gra pozorów. Doskonale wiedzieli.

– Tak, mieli raporty wywiadu i samoloty zwiadowcze nad Warszawą. Szli w zaparte, ponieważ wtedy jeszcze Stalin wierzył, że Niemcy zdławią powstanie w kilka dni i propagandzie radzieckiej uda się ten niepodległościowy zryw Polaków zamieść przed Zachodem pod dywan.

W książce pomija pan aspekt stosunków ZSRR – Zachód, tzn. wpływu Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych na proces decyzyjny Kremla. Czy nie było jednak tak, że Stalin posuwał się tylko na tyle, na ile pozwalali mu Churchill i Roosevelt? A że pozwalali na wiele…

– Stalin mawiał ponoć w takich sytuacjach: „Nic strasznego, kapitaliści przełkną”. I faktycznie przełykali. Do tego stopnia gładko, że niekiedy Stalinowi udawało się szantażować ich własnymi kłamstwami. Np. pytał Anglików i Amerykanów: „Jak możecie zbroić AK, skoro ona walczy z Armią Czerwoną? Przecież nie możecie zbroić własnych wrogów”.

– Uważam, że w czasie II wojny światowej USA i Wielka Brytania zachowywały się nie mniej kłamliwie i perfidnie od Stalina. Jednak czas na oskarżenia pod adresem Zachodu jeszcze nie nadszedł.

– W literaturze często powtarza się zarzut pod adresem ZSRR, że nie pomógł powstańcom warszawskim. Ale pomoc, jakiej udzielili zachodni sojusznicy, była jeszcze skromniejsza. Tłumaczono się tym, że Stalin nie zezwolił na lądowania w celu uzupełnienia zapasów paliwa. Jednak trzeba podkreślić, że Zachód za bardzo nie naciskał. Przecież nikomu nie przyszło wtedy do głowy, by choć na chwilę zatrzymać ogromny strumień pomocy wojskowej płynącej do Związku Radzieckiego. A właśnie tym można było wywrzeć skuteczną presję.

– Trwała jednak wojna – ZSRR był z punktu widzenia Zachodu sojusznikiem znacznie ważniejszym niż Polska. To była polityka. W II wojnie światowej zginęło około 50 milionów ludzi, „tylko” 6 milionów z nich to Polacy.

M.in. pod wpływem nacisków Zachodu powstał plan akcji „Burza”. Według niego AK-owcy mieli witać Rosjan wkraczających na ziemie dawnej II RP i nie przeszkadzać im w walce z Niemcami. Walczyć mogli jedynie w obronie własnej. Jednocześnie strona polska była po doświadczeniach represji z lat 1939-1941, po Katyniu, i wiedziała o represjach na terenach wyzwolonych. Pisząc o tym, stwierdza pan: „(…) tego wszystkiego było jeszcze za mało, aby realnie ocenić nowe, o wiele bardziej poważne i podstępne zagrożenia dla niepodległości Polski”. Czy to oznacza, że założenia „Burzy” były wyrazem naiwności Polaków?

– Cóż… Postępowanie z Rosjanami w tak przychylny sposób, mimo że wiadomo było, iż podobnej przychylności nie można się od nich spodziewać, było w pewnym stopniu naiwnością.

Dlaczego Polacy byli tak naiwni?

– Być może to jest specyfika polskiego charakteru. Przyglądając się polskiej polityce podczas drugiej wojny światowej odnoszę wrażenie, że było w niej za dużo romantyzmu, a za mało pragmatyzmu.

– Współpracować z tak perfidnym kłamcą, jakim był Stalin, było z pewnością bardzo trudno. Ale można było. Prawdopodobnie, gdyby 100-tysięczna armia gen. Andersa nie wyszła z ZSRR w 1942 roku, a wzięła udział w walkach pod Stalingradem, historia mogłaby potoczyć się inaczej. Trzeba pamiętać, że Polacy odeszli w czasie najgorszym dla Związku Radzieckiego, gdy ważyły się losy wojny.

Gdyby żołnierze Andersa zostali w Rosji to powojenna Polska mogłaby być inna?

– Tak uważam. Przez odejście Polacy stracili prawdopodobnie szansę na tzw. finlandyzację Polski. Układ Sikorski-Majski przewidywał, że Polacy ruszą na front u boku Armii Czerwonej już w 1941 roku. Było to zdecydowanie za wcześnie – trudno oczekiwać, by naprzeciw doskonale wyszkolonych i uzbrojonych nazistów stanęli wygłodzeni i wycieńczeni ludzie, którzy dopiero co zostali zwolnieni z obozów. W dodatku oczekiwano od nich, by walczyli w obronie swoich niedawnych wrogów. To byli jednak żołnierze i gdyby w 1942 roku Sikorski wydał rozkaz, walczyliby.

– Czas przed bitwą pod Staliningradem był zresztą najodpowiedniejszym momentem, by próbować wymusić na Stalinie jakiekolwiek zobowiązania. Armia Czerwona w zastraszającym tempie cofała się pod naporem III Rzeszy. Stalin tracił grunt pod nogami i desperacko szukał sojuszników. W zamian za pomoc był wówczas gotów do ustępstw.

W 1943 roku karta się jednak odwróciła.

– Tak. Stalin wygrywał. Był pewny siebie. Nie miał żadnego interesu w ustępstwach na rzecz Polski. Po doświadczeniach sprawy katyńskiej wiedział też, że Zachód się o Polaków nie upomni.

– Decyzja o wymaszerowaniu do Iranu jest być może wielką straconą szansą Polaków. Gdyby… W historii nie należy „gdybać”, ale pamiętajmy, że Finowie, którzy walczyli u boku Armii Czerwonej, mieli swoją tzw. finlandyzację. Rumunii, którzy wspierali działania Stalina, nie uniknęli wprawdzie komunizacji, ale nastąpiła ona trochę później. Czechosłowacy też byli pod Staliningradem.

W książce przypomina pan dwie skrajne opinie na temat Powstania Warszawskiego: według pierwszej, bohaterstwo i męczeństwo Polaków zostało zmarnowane, a za klęskę powstania odpowiedzialny jest rząd londyński. Druga mówi, że dzięki poświęceniu 200 tysięcy powstańców udało się uniknąć przekształcenia Polski w kolejną republiką radziecką. Której z nich pan jest zwolennikiem?

– Trzeciej. To znaczy: Stalin nigdy nie planował stworzenia z Polski 17. republiki radzieckiej, ale też krew wylana w powstaniu nie została przelana na darmo.Ta krew pozwoliła na ukształtowanie po wojnie w Polsce łagodniejszego systemu totalitarnego niż system w ZSRR i w innych państwach komunistycznych. Nie przypadkiem Polskę nazywano „najweselszym barakiem w obozie komunistycznym”.

– Kiedy przyjechałem do Polski 35 lat temu, przeżyłem niemały szok. Wydawało mi się, że tutaj wszystko wolno. Dla człowieka, który wychował się w ZSRR, to nie był kraj prawdziwie totalitarny.

Otwarcie przyznaje się pan do emocji, które towarzyszyły pisaniu tej książki. Nie boi się pan, że może zostać odebrany tak, jak inni rosyjscy autorzy, którzy również w ramach emocji – tylko że związanych z innymi wartościami – powtarzali propagandowe wersje powstania?

– Jesteśmy podobni – Rosjanie i Polacy. I tutaj, i za Bugiem polityka jest trochę romantyczna. Jeszcze nie nauczyliśmy się rozmawiać na ten temat bez emocji. Może kolejne pokolenie będzie w stanie…

– W Rosji nie brakuje polakożerców, ale polonofilów jest o wiele więcej. I tragedia smoleńska to udowodniła.

A nie jest czasem tak, że ten nagły przypływ pozytywnych emocji względem Polaków to po prostu współczucie, które z czasem osłabnie? Czy można wierzyć, że to długotrwały efekt?

– Przed 10 kwietnia zaledwie 2-3 proc. Rosjan wiedziało, co tak naprawdę wydarzyło się w Katyniu. Dziś wie o tym 30 proc. To naprawdę dużo. Zwłaszcza że wśród ludzi wykształconych wiedzą już praktycznie wszyscy. Obecnie prawdy o Katyniu nie ukryje już żadna propaganda.

– Dzięki informacjom po katastrofie prezydenckiego samolotu w Smoleńsku Rosjanie zrozumieli, ile wycierpieli Polacy. A Rosjanie, którzy sami wiele wycierpieli, potrafią współczuć. Tego już się nie cofnie. Stanęliśmy przed niepowtarzalną szansą na polepszenie wzajemnych stosunków na wszystkich poziomach. Może uda nam się jej nie zmarnować.

*Nikołaj Iwanow, „Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy”, Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, Kraków 2010

fakty.interia.pl

nasiona marihuany, konopi

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *